Bas Heijne ontvangt P.C. Hooftprijs

Gepubliceerd op: 17 mei 2017

Op donderdag 18 mei ontvangt Bas Heijne in het Letterkundig Museum in Den Haag de P.C. Hooftprijs. Heijne krijgt de belangrijkste Nederlandse staatsprijs voor literatuur voor zijn essayistische werk. Aan de prijs is een bedrag verbonden van € 60.000. Bas Heijne is sinds 2002 wekelijks columnist in NRC Handelsblad. De laatste jaren woont hij in Parijs, wat hem meer afstand heeft verschaft tot de Nederlandse actualiteit. De jury waardeerde in het beschouwende werk van Heijne, die zelf ook romans en verhalen schreef, vooral zijn literaire benadering: ‘hij schrijft als een denker én denkt als een lezer.’Literaire blikHeijne probeert in zijn columns en essays steeds de bredere historische patronen te zien achter bijvoorbeeld de opkomst van het hedendaagse populisme en hij deinst er niet voor terug om te rade te gaan bij negentiende-eeuwse literaire auteurs als Joseph Conrad, Dostojevski en Louis Couperus als hij zeer actuele maatschappelijke ontwikkelingen wil duiden. Die literaire benadering helpt hem vaak om de vinger aan de pols te krijgen van het tijdsgewricht. In zijn grote essay over Freud, Onbehagen, vond hij bij Wagner en Dostojevski bijvoorbeeld een omvattende kijk op de opkomst en dramatische ondergang van Pim Fortuyn in Nederland. Heijne laat zien dat wat schrijvers uit de negentiende eeuw over maatschappelijke outsiders te vertellen hebben vaak scherper en nuttiger is dan de snelle journalistieke commentaren van nu. Couperus Louis Couperus is voor Bas Heijne ook een belangrijke bron van inspiratie. Voor Heijne is hij zeker geen estheet uit een verdwenen tijdperk. In Angst en schoonheid. Louis Couperus, de mystiek der zichtbare dingen uit 2013 schreef hij over de Haagse auteur: ‘Couperus lees ik al bijna dertig jaar; hij heeft mij meer over mijzelf geleerd dan welke denker ook. De vragen die hij zich in zijn beste werk stelt zijn voor mij nog even rauw en schurend als toen hij er de veelal onbegrijpende lezers in zijn eigen tijd mee confronteerde: hoe kan een mens zichzelf overeind houden in een wereld waarin alles vergankelijk is, waarin geen blijvend houvast te vinden is in geloof, filosofie, ideologie, waarin de mens zich ontworstelt aan de benepenheid van zijn eigen kleine sociale wereld niet automatisch een rijker, zinniger leven wacht, maar misschien juist de wanhoop van de totale leegte.’Staat van Nederland De spanning tussen houvast en identiteit enerzijds en vrijheid en ontplooiing anderzijds staat ook centraal in veel van Heijnes recentste columns en essays. In zijn essay uit 2011 over de opkomst van het populisme, Moeten wij van elkaar houden? Het populisme ontleed, wees hij al op het belang van inbedding en gemeenschap voor veel mensen. Zij die zich verloren voelen in de globaliserende wereld zoeken naar ‘bedding’. Die zoektocht voedt het huidige populisme. Heijne verwijt de intellectuele bovenlaag haar vaak al te gemakzuchtig kosmopolitisme. In zijn essay Onredelijkheid uit 2007 wees hij al op dit soort tendensen. In zijn recentste essay Staat van Nederland is het de kern van zijn betoog. Daarin schreef hij: ‘Het hedendaagse verlichtingsdenken wordt mijns inziens terecht aangevallen op zijn blindheid voor de behoefte aan samenhang en verbondenheid. Ook het verwijt van hypocrisie snijdt vaak hout.’ ContraverlichtingHeijne wijst aan dat het huidige populisme geen volksverdwazing is die met feitenlijstjes kan worden bestreden, maar voortkomt uit een ondergrondse ideologische stroom die al tweehonderd jaar lang in wisselende vormen aan de oppervlakte kan komen: de Contraverlichting. In Staat van Nederland stelt Heijne: ‘De oude polariteiten, die van Verlichting en Contraverlichting, zijn tegenwoordig opnieuw ideologisch geladen en bepalen wat mij betreft het hedendaagse politieke debat, zij het meestal onuitgesproken.’ Het is de kracht van Bas Heijne dat hij dat onuitgesprokene wél weet te articuleren.Tekst: Arno KuipersFoto: Bart Koetsier Lees hier het juryrapport, laudatio en dankwoord: P.C. Hooft-prijs 2017 (beschouwend proza).